منوی اصلی
موضوعات وبلاگ
لینک دوستان
پیوندهای روزانه
نویسندگان
نظرسنجی
چقدر از مطالب ویلاگ راضی هستید؟ (لطفا نظر دهید)






آمار وبلاگ
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • کل بازدیدها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین به روز رسانی :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل مطالب :
درباره

کانون فرهنگی مذهبی مسجد مقدس صاحب الزّمان(عج) شهرستان اندیمشک
جستجو
مطالب پیشین
آرشیو مطالب
صفحات مجزا
لوگوی دوستان
پخش زنده حرم ها
پخش زنده حرم
کاربردی
ابر برچسب ها




نویسنده: آیت الله سید علی حسینی میلانی

 
پژوهشی در مورد فدک در پاسخ به یک دانشور سنّی (1)

بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله ربّ العالمین و الصلاة و السلام علی سیّدنا محمّد و آله الطاهرین المعصومین و لعنة الله علی أعدائهم أجمعین من الأوّلین و الآخرین

پیش گفتار

چندی پیش، از طریق اینترنت نامه ای از یک دانشور اهل سنت را دریافت کردم که در ضمن آن نامه از این جانب درباره ماجرای فدک درخواست گفت و گو کرده بود. وی در بخشی از نامه خود چنین نوشته بود:

... به شرط آن که ماجرای فدک را تنها از منظری که شایسته آن است بنگریم و آن را با معیار احساس و عاطفه - که شایستگی قضاوت بین دو مدعی را ندارد - نسنجیم، بلکه نگرشی اندیشمندانه بر آن داشته باشیم و با دیده ی انسانِ با انصافی که بر احساس خود گردن نمی نهد، آن را نظاره کنیم و نگاه خویش را سوی حق بداریم، و آن را بپذیریم، در نزد هر که باشد. البته بایستی این نگرش در پرتو منابع موثق و اخبار معتبر اهل سنّت باشد.


وی در بخش دیگری از نامه نوشته بود:

بایسته است که در این گفت و گو بی طرف و آزاداندیش باشیم و حقایق را آن گونه که هست و با بی طرفی تمام بیان کنیم؛ مانند هر مشکل دیگری که بین دو شخص به وجود می آید و نگاهی بر اساس معیارهای صحیح را می طلبد، تا به واقعیت و حقیقت دست یازیده شود.


پرسش های مطرح شده

این دانشور سنّی در بخشی از نامه ی خود پرسش هایی را مطرح نموده بود که چکیده ی آن ها چنین است:
1- چرا ماجرای فدک این همه مورد توجّه علمای شیعه قرار گرفته و حال آن که در تاریخ اسلام موضوعات شبیه به آن به فراوانی یافت می شود؟... آنان در پسِ این همه تلاش و توجّه در پی یافتن چه چیزی هستند؟

2- ادّعای زهرا در این ماجرا چند گونه است: گاهی مدّعی شده که فدک بخشیده ی پیامبر صلی الله و علیه و آله (1) است وگاه ادّعا نموده که فدک ارث است. علّت این گونه ادّعاها چیست؟ و چگونه می توان همه ی آن ها را با هم توجیه نمود؟

3- با آن که علی [علیه السلام] را محترم می شماریم، ولی او همسر زهرا [علیها السلام] است و گواهی او در این ماجرا - که شهادت یک نفر به تنهایی است- دلیل کافی نخواهد بود.

4- بی تردید ابوبکر به گوش خود شنیده بود که پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده است:
إنا معاشر الأنبیاء لا نورث و ما ترکناه صدقة.
ما گروه پیامبران ارث نمی گذاریم و آن چه از ما برجا می ماند صدقه است.
از این رو بر او لازم بوده که به فرموده ی پیامبر صلی الله علیه و آله عمل کند، و لذا فرق نمی کند که مدّعیِ ارث پیامبر، دختر او باشد یا شخص دیگر؟

5- حقیقت آن است که زهرا [علیها السلام] زنی همانند دیگر زنان و بشری مانند دیگران بوده است که گاه خوشنود می شود و گاه خشم می گیرد؛ حال چه می شود اگر به سبب واگذار نشدن فدک به او، بر ابوبکر خشم گرفته باشد؟

6- در برخی روایات ما آمده است: کسی که بر جنازه ی زهرا [علیها السلام] نماز خوانده، ابوبکر بوده و این موضوع نشانه خوشنودی او از ابوبکر است.

7- شیعیان چیزی از مِلک به عنوان ارث به زن نمی دهند، چنان که این موضوع در روایات آنان نیز مطرح شده است.

8- کلینی در کتاب کافی از ابو عبدالله [امام صادق علیه السلام] نقل کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده اند:
و إنّ العلماء ورثوا الأنبیاء إنّ الأنبیاء لم یورثوا دیناراً ولا درهماً...
به راستی که علما و دانشمندان از پیامبران ارث می برند، همانا پیامبران دینار و درهمی به ارث نمی گذارند.....

9- اگر در این ماجرا حق با زهرا [علیها السلام] بوده است، پس چرا هنگامی که علی [علیه السلام] به حکومت رسید فدک را باز پس نگرفت؟


مبانی پاسخ گویی

در پاسخ به موارد مطرح شده، این گونه نوشتم: بر هر پژوهشگر آزاداندیش و منصف، روشن و آشکار است که علمای شیعه ی دوازده امامی همواره با شرح صدر از هر پرسش و پژوهشی در مورد اندیشه و اعتقاد شیعه، که در ورای آن دست یازیدن به حق و پرده افکندن از چهره ی حقیقت بوده است، استقبال نموده اند.

آنان پیوسته در گفت و گوها و مناظره ها خود را به حفظ شؤون و آداب بحث و مناظره متعهّد دانسته اند و جز با استناد به شواهد روشن و استوار، و برگرفته از دلایل مورد اتفاق دو طرف و یا اخبار موجود در مصادر و منابع قرون نخست و مورد اعتماد طرف مقابل سخن نرانده اند.

بدیهی است که در این بحث نیز با وجود حساسیت و اهمیت بسیارش، همین شیوه و سیره، آشکار و هویدا خواهد بود. به طور کلّی پاسخ ما در چهار بخش بیان می گردد:

بخش یکم: نگاهی کوتاه به ماجرای فدک
بخش دوم: نقد و بررسی حدیث انحصاری
بخش سوم: نگاه فاطمه ی زهرا علیها السلام به غاصبین فدک
بخش چهارم: بررسی سه مورد مهمّ

از خداوند می خواهم که به حق محمّد و خاندان مطهّرش علیهم السلام مؤمنان را با این بحث سود بخشد و آن را وسیله ای برای کسانی که شایسته هدایت هستند قرار دهد.


نگاهی کوتاه به ماجرای فدک

علت توجه خاص به مسائل مربوط به حضرت زهرا علیها السلام
بررسی مسائل صدر اسلام به طور عام، و مسائل مربوط به پاره ی تن رسول خدا صلی الله علیه و آله، حضرت زهرا علیه السلام به طور خاص همواره مورد اهتمام بزرگان علمای امامیّه بوده و هست، و البته ماجرای فدک از حساس ترین آن هاست.

حساسیت و اهتمام ویژه ی ما به قضایا و مسائل مربوط به حضرت زهرا علیها السلام به دو علت است:

نخست: به سبب یقینی بودن عصمت آن حضرت به استناد كتاب خدا و سنّت رسول او، و نیز جایگاه و منزلت آن بانوی بزرگوار در پیشگاه خدا، پیامبر صلی اللّه علیه وآله و مؤمنان.

دوم: ارتباط جدّی و تنگاتنگ قضایای ایشان با مسئله امامت و خلافتِ پس از رسول خدا صلی اللّه علیه وآله.

بسیار واضح است كه توجّه خاص آن بانو و ائمّه اهل البیت علیهم السلام و شیعیان ایشان از همان روز نخست به این ماجرا، از آن رو نبوده كه سرزمین فدك در آن زمان باغ و بستانی بوده و ارزش اقتصادی در خور توجّه و محصولات زراعی بسیار از آن به دست می آمده، بلكه هدف از این اهتمام، آشكار نمودن موضوع دیگری است كه با اصل و اساس دین و رویكرد مسلمانان تا روز رستاخیز بستگی دارد.

ولی خواسته شما در این پژوهش این است كه گفت و گو با قطع نظر از جایگاه و منزلت زهرای بتول علیها السلام انجام شود و گفته ای كه:

بایستی در این موضوع بی طرفانه عمل نماییم و فراموش كنیم كه مدّعی این ماجرا زنی است كه چون دخترِ پیامبر ماست، ما او را دوست می داریم و بزرگش می شماریم و نزد ما و خدای متعال جایگاه و شأنی خاص دارد؛ همچنین فراموش كنیم كه طرف مقابل او ابوبكر است كه دشمن شیعه است و تا هنگامی كه دشمن به شمار آید، تمام بدی ها در او و تمام خطاها در اندیشه و نظر اوست؛ بلكه فقط بایسته است بگوییم: كلام و كردار محمّد صلی اللّه علیه وآله برتر از گفتار و رفتار همگان است و بس....

آری باید به این مسئله « بی طرفانه» نگاه كنیم و « باید فراموش كنیم كه مدّعی این ماجرا زنی است كه ما او را دوست می داریم و بزرگش می شماریم» و او جایگاهی خاص دارد. همچنین باید موقعیّت جغرافیایى، مساحت، عایدات و دیگر خصوصیات « فدك» را نیز فراموش كنیم.

امّا در مورد ارتباط این موضوع با مسئله ی امامت و ولایت و با توجّه به این دید، نمی توان چند نكته را نادیده گرفت و باید آن ها را در نظر داشت. اكنون ما به اختصار این مطلب را توضیح می دهیم.


ارتباط ماجرای فدك با امامت

همان گونه كه اشاره شد، قضیّه فدك ارتباط تنگاتنگی با مسئله امامت دارد. از این رو دانشمندان اسلامی در طول تاریخ به این موضوع عنایت داشتند. به عنوان نمونه چند مورد را می آوریم:


1- نویسنده كتاب شرح المواقف در این زمینه چنین می نگارد:

فصل چهارم درباره امام به حق پس از رسول خدا صلی اللّه علیه وآله است. از نظر ما امام به حق پس از پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله ابوبكر است و از نظر شیعه علی رضی اللّه عنه. ما بر عقیده ی خود دو دلیل داریم:
نخست آن كه راه اثبات امامت یا كلام خدا و سخن صریحی است كه از جانب پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله باشد و یا اجماع و اتّفاق نظر بر بیعت. سخن صریحی از پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله [در مورد امامت ابوبكر] وجود ندارد، چنان كه خواهد آمد، ولی هیچ اتّفاق نظری نیز از جانب امّت پیامبر جز بر ابوبكر یافت نمی شود... (2).

بسیار واضح است كه شریف جرجانی در این استدلال، به نبودِ هر گونه سخن صریح و بیان آشكار از سوی خدا و پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله بر امامت ابوبكر اعتراف دارد. وی تنها دلیل بر امامت ابوبكر را اجماع و اتّفاق نظر امت می داند.


2- همچنین وی در جای دیگری از شرح المواقف چنین می نویسد:

فصل دوم درباره ی شروط امامت است.
عموم علمای ما بر این باورند كه كسی اهلیّت و استحقاق امامت را دارد كه در اصول و فروع دین مجتهد باشد تا بتواند اُمور دین را برپا دارد و قادر باشد كه اقامه حجّت نموده و شبهات وارده بر عقاید دینی را حل كند... همچنین بایستی شجاع باشد تا قدرت بر دفاع و حمایت از حوزه دین و حفظ حریم اسلام را با ثبات قدم در نبردها داشته باشد....

همچنین امام باید عادل باشد تا بر كسی ستم روا ندارد، چرا كه گاهی فاسق، اموال مردم را برای اهداف شخصی به كار می گیرد و حقوق دیگران را تباه می سازد؛ و نیز امام باید عاقل باشد تا صلاحیّت تصرّف در امور شرعی و كشورداری را داشته باشد؛ و نیز امام باید بالغ باشد كه عقل بچگی راه به جایی نبرد....

این صفات هشتگانه یا پنجگانه، شروط معتبر امامت هستند كه از طریق اجماع و اتّفاق نظر علما به اثبات رسیده است (3).
آن سان كه روشن است وی در این سخن نیز تصریح كرده است كه شرط امامت علم و عدالت است و... البتّه این شروط با اتّفاق نظر علما به اثبات رسیده است...؛ هر چند بهتر است كه شرط شجاعت در امام و « با ثبات قدم در نبردها بودن» را از شرایط امامت - كه شریف جرجانی بدان اشاره نموده است - به فراموشی بسپاریم و حال و روز ابوبكر در جنگ احد (4)، خیبر (5) و... را یادآور نشویم (!!) (6).


بخشش فدك به فاطمه علیها السلام به وسیله ی پیامبر صلی اللّه علیه وآله

آن چه به روشنی از روایات برمی آید این است كه رسول خدا صلی اللّه علیه وآله فدك را در حالی به فاطمه علیها السلام بخشیده كه مِلك شخصی خودش بوده است؛ زیرا فدك زمینی نبوده كه با تازاندن اسب و شتر و با جنگ و نبرد به دست آمده باشد.
در این جا دو ادّعا وجود دارد:

ادعای نخست

هر چیزی كه این گونه به دست آمده باشد، مِلك شخص پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله خواهد بود.
و این یك حكم اسلامی است كه همه ی علما و دانشمندان بیان كرده اند كه اینك برای اثبات این مطلب به خلاصه ای از كلام قُرطُبی در كتاب تفسیرش الجامع لأحكام القرآن بسنده می كنیم. در سوره ی حشر آمده است:
( وَ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لاَ رِکَابٍ وَ لکِنَّ اللَّهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ یَشَاءُ وَ اللَّهُ عَلَى کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ ) (7).

و آن چه را خدا از آنان به رسم غنیمت عاید پیامبر خود گردانید، [شما برای تصاحب] اسب یا شتری بر آن نتاختید، ولی خدا فرستادگانش را بر هر كه بخواهد چیره می گرداند، و خدا بر هر كاری تواناست.
قُرطُبی در تفسیر این آیه می گوید:

خدای تعالی می فرماید: ( وَ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ ) یعنى: آن چه را خداوند از اموال بنی نضیر به رسولش برگرداند ( فَما أَوجَفتُم عَلَیهِ ) یعنى: و شما چهارپا بر آن نراندید.

واژه ی « ایجاف» مترادف « ایضاع» به معنای شتاب نمودن در حركت و سواری با چهارپایان است، و مراد از چهارپا، شتر است.
می فرماید: شما برای به دست آوردن آن، هیچ سختی و زحمتی را تحمّل نكرده اید، و به خاطر آن با جنگ و مشقّت مواجه نشده اید مگر پیامبر صلی اللّه علیه وآله كه بر شتری - بعضی گفته اند: بر الاغی پوشیده از لیف خرما - سوار شده و آن جا را بدون درگیری فتح كرده، آنان را پراكنده نموده و اموالشان را گرفته است.

از این رو مسلمانان از پیامبر صلی اللّه علیه وآله خواستند كه آن اموال را بین آنان تقسیم كنند، امّا این آیه نازل شد كه: ( وَما أَفاءَ اللّهُ... ).
به این ترتیب خداوند متعال اموال بنی نضیر را مِلك شخصی پیامبر صلی اللّه علیه وآله برشمرد و آن ها را در اختیار آن كه خواسته بود قرار داد و پس از این اختصاص، پیامبر صلی اللّه علیه وآله آن اموال را میان مهاجران تقسیم نمود.

در صحیح مسلم از عمر این گونه نقل شده است:
اموال بنی نضیر از جمله اموالی بود كه خداوند به پیامبرش برگرداند و از آن هایی بود كه مسلمانان بر آن اسب و شتر نرانده بودند و به پیامبر صلی اللّه علیه وآله اختصاص داشت.

این روایت بیان می دارد كه آن اموال به شخص رسول خدا صلی اللّه علیه وآله تعلّق داشته و اصحاب نصیبی از آن نداشته اند (8).
نكته مهم در این جا این است كه آیه مباركه ادّعای نخست ما را كه همان كبرای قضیّه است تأیید می كند، اگر چه بین مفسّران این سخن به میان آمده كه آیا اموال بنی نضیر این گونه بوده است یا نه؟

در سخن فخر رازی در تفسیر این آیه همین مسئله آمده، آن جا كه ردّ این مطلب را از مفسّران نقل كرده و فقط فدك را مصداق آیه مباركه قرار داده است. در این صورت ادّعای دوم به اثبات می رسد.

ادّعای دوم

اكنون برای اثبات ادّعای دوم متن عبارت فخر رازی را نقل می نماییم؛ وی می نویسد:
در تفسیر آیه مورد بحث این پرسش مطرح است كه: اموال بنی نضیر بعد از جنگ و نبرد به دست آمده است، زیرا آنان مدّتی را در محاصره به سر برده و جنگیده اند و كشته داده اند آن گاه بر ترك سرزمین خود مصالحه كرده اند. از این رو لازم است كه آن اموال غنیمت به شمار آید نه جزء اموال فىء.

در پاسخ به این پرسش مفسّران دو وجه را بیان نموده اند:

1- این آیه درباره ی آبادی های بنی نضیر نازل نشده است، چرا كه به وسیله ی مسلمانان بر آن ها اسب و شتر تازانده شد و آنان مدّتی را در محاصره رسول خدا صلی اللّه علیه وآله و مسلمانان بودند، لذا شاید این آیه درباره فدك نازل شده است، زیرا ساكنان فدك سرزمین خود را ترك نمودند و آبادی ها و دیگر اموال آن ها بدون جنگ و نبرد در اختیار رسول خدا صلی اللّه علیه وآله قرار گرفت... (9).
كوتاه سخن آن كه هر آن چه بدون نبرد و ستیز و به صورت مصالحه در اختیار رسول خدا صلی اللّه علیه وآله قرار گرفته، مِلك شخصی ایشان بوده و فدك نیز از این قبیل است؛ همچنان كه رازی به نقل از مفسّران بدان تصریح كرده است.

البتّه به این مطلب در سخنان بسیاری دیگر از بزرگان اهل تسنن از جمله حدیث نگاران و مغازی نویسانی مانند زُهری و ابن اسحاق - چنان كه از جوهری نقل شده است - (10) و مورخان و جغرافی نویسان مانند یاقوت حموی تصریح شده است.

یاقوت حموی درباره ی فدك چنین می نویسد:
در منطقه حجاز روستایی است كه از آن جا تا مدینه دو یا سه روز راه است. خداوند این روستا را در سال هفتم بدون نبرد و به صورت فىء در اختیار پیامبرش قرار داد. این ماجرا هنگامی بود كه پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله به خیبر رفته و قلعه های آن را فتح نمود. فقط سه قلعه باقی ماند تا آن كه حضرتش با محاصره كار را بر آنان سخت كرد.

آنان پیكی نزد رسول خدا صلی اللّه علیه وآله فرستادند و درخواست نمودند كه پیامبر صلی اللّه علیه وآله آن ها را به حال خودشان واگذارد تا سرزمین خود را ترك كنند. پیامبر صلی اللّه علیه وآله نیز با آنان چنین رفتار كرد.
این خبر به اهالی فدك رسید، آنان نیز پیكی به جانب پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله فرستادند و درخواست كردند كه با پذیرفتن نصف محصولات و اموالشان با آنان مصالحه كند. پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله این مصالحه را پذیرفت. از این رو بر آن جا هیچ اسب و شتری تازانده نشد و فدك به شخص رسول خدا صلی اللّه علیه وآله تعلق گرفت.

در آن جا چشمه ای جوشان و درختان نخل بسیاری است. این همان جا است كه فاطمه رضی اللّه عنها در مورد آن به ابوبكر گفت كه رسول خدا صلی اللّه علیه وآله آن را به او بخشیده است. ابوبكر رضی اللّه عنه پاسخ داد: بر این مطلب شاهد می خواهم.
البته این ماجرا خود قصه ی جداگانه ای دارد، تا آن كه پس از ابوبكر عمر بن خطّاب حكومت را به دست گرفت و سرزمین هایی فتح شد و مسلمانان گشایشی یافتند و توانگر شدند، و عمر به اجتهاد خود تصمیم گرفت كه آن را به ورثه رسول خدا صلی اللّه علیه وآله بازگرداند. ولی علی بن ابی طالب رضی اللّه عنه و عبّاس بن عبدالمطلب بر سر آن اختلاف پیدا كردند.

علی می گفت: پیامبر صلی اللّه علیه وآله آن را در زمان حیاتش برای فاطمه علیها السلام قرار داده است، اما عبّاس این سخن را نمی پذیرفت و می گفت: این مِلك رسول خدا صلی اللّه علیه وآله بوده و من وارث او هستم.
آنان اختلاف خود را نزد عمر بردند و او از حكم و داوری بین آن دو خودداری كرد و گفت: شما دو نفر خودتان شأن و موقعیّت خود را بهتر می دانید. من این مسئله را به خود شما واگذار می كنم.

سرانجام هنگامی كه عمر بن عبدالعزیز حكومت را به دست گرفت نامه ای به فرماندار خود در مدینه نوشت و به او دستور داد كه فدك را به فرزندان فاطمه علیها السلام باز گرداند... (11).

همچنین در مراصد الاطلاع آمده است:
فدك روستایی است در حجاز كه از آن جا تا مدینه دو یا سه روز راه است و خداوند آن را بدون نبرد به پیامبرش واگذار نموده است و در آن چشمه ای جوشان و... است (12).

آرى، همان گونه كه ملاحظه نمودید در سخن یاقوت حموی در مورد فدك آمده است كه امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود: « پیامبر در زمان حیاتش فدك را برای فاطمه علیها السلام قرار داده است».
همچنین از عبّاس نیز نقل كرده كه آن جا مِلك رسول خدا صلی اللّه علیه وآله بوده و من وارث او هستم.
این دو مطلب به حدیثی كه مسلم در صحیح آورده اشاره دارد كه در ادامه آن را نقل خواهیم كرد.

واضح است كه نقل كننده قصد داشته است كه به سخن امیر مؤمنان علی علیه السلام و عبّاس استدلال كند كه فدك مِلك شخصی رسول خدا صلی اللّه علیه وآله بوده است، زیرا در غیر این صورت عبّاس نمی توانسته مدّعی شود كه از باب ارث بردن مستحق آن است.

به این ترتیب، از آن چه بیان داشتیم روشن شد كه به دلالت كتاب خدا و سنّت رسول خدا صلی اللّه علیه وآله، فدك مِلك شخصی پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله بوده است و امیر مؤمنان و حضرت زهرا علیها السلام از آن رو آن را مطالبه كرده اند كه رسول خدا صلی اللّه علیه وآله « در زمان حیاتش آن را برای فاطمه علیها السلام قرار داده بود» و بدین گونه جای هیچ شك و تردیدی در این موضوع نمی ماند، نه در كبرای قضیّه و نه در صغرای آن.

افزون بر این در روایات آمده است:
بخشش فدك از سوی رسول خدا صلی اللّه علیه وآله به حضرت صدیقه كبری علیها السلام به فرمان خدای متعال بوده است....
شهرستانی در كتاب ملل و نحل به این مطلب اشاره نموده است آن جا كه می نویسد:
اختلاف ششم درباره ی فدك و ارث بردن از پیامبر صلی اللّه علیه وآله و ادّعای ارث بردن فاطمه علیها السلام و تملیك شدن آن در ادّعای دیگر اوست (13).

بنا بر این حضرت زهرا علیها السلام مدّعی بود كه پیامبر صلی اللّه علیه وآله فدك را به او بخشیده است. این مطلب در منابع دیگر نیز مانند تفسیر رازى، الصواعق المحرقه، الریاض النضره، وفاء الوفا بأخبار دار المصطفی و... آمده است.
البتّه ادّعای آن بانوی گرامی با دلایلی كه حتّی از طریق اهل تسنن نیز می توان بر آن ارائه كرد به یقین صحیح است. زیرا هنگامی كه از سوی خدای متعال این آیه ی شریفه نازل شد كه:

( وَآتِ ذَا القُربی حَقَّهُ ) (14).
حق ذوی القربی را بپرداز.
پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله فدك را به فاطمه علیها السلام عطا نمود....
این موضوع را پیشوایان و حافظان نامدار حدیث اهل تسنن روایت نموده اند كه از جمله ی آنان می توان افرادی را نام برد:
ابوبكر بزار ( متوفای 291 )
ابویعلی موصلی ( متوفای 307 )
ابن ابی حاتِم رازی ( متوفای 327 )
ابن مردویه اصفهانی ( متوفای 410 )
حاكم نیشابوری ( متوفای 405 )
ابوالقاسم طبرانی ( متوفای 360 )
ابن نجّار بغدادی ( متوفای 643 )
نورالدین هیثمی ( متوفای 807 )
شمس الدین ذهبی ( متوفای 748 )
جلال الدین سیوطی ( متوفای 911 )
علی متقی هندی ( متوفای 975 ) و جمعی دیگر (15).

بنا بر آن چه بیان شد، تا این جا سه موضوع ثابت شد:
1- رسول خدا صلی اللّه علیه وآله فدك را به فاطمه علیها السلام بخشیده است.

2- این بخشش به فرمان خدای متعال بوده است.
3- ابوبكر فدك را به زور و اكراه از فاطمه علیها السلام گرفته است.

آرى، از این روست كه افرادی مانند نویسنده ی كتاب الصواعق المحرقه این ماجرا را قطعی دانسته و نوشته است:
إنّ أبابكر انتزع من فاطمة فدكاً.
به راستی ابوبكر فدك را به زور از فاطمه علیها السلام گرفت (16).
همچنین تفتازانی هنگامی كه موضوع بازگرداندن فدك را به فرزندان فاطمه علیها السلام توسّط عمر بن عبدالعزیز نقل می كند - كه در ادامه روایتش را نقل خواهیم كرد - می نویسد:

ثمّ ردّها عمر بن عبدالعزیز أیّام خلافته إلی ما كانت علیه.
آن گاه عمر بن عبدالعزیز در روزگار حكومتش فدك را به آنان كه تعلّق داشت بازگرداند (17).
تا این جا روشن شد كه:
حضرت زهرا علیها السلام مالك و صاحب ید بر فدك بوده و در این موضوع هیچ معترضی نداشته است، بلكه تنها ابوبكر شاكی این ماجرا بوده و او نیز این ملك شخصی را از دست مالك آن به ستم ستانده، و باید بر این كردار خود دلیل اقامه كند.


مطالبه فدک و ارائه دلیل

نویسنده ی نامه در فرازی دیگر می نویسد:
ما به جهتی دیگر نمی توانیم این مطلب را از او ( یعنی حضرت زهرا علیها السلام ) بپذیریم، و آن جهت لزوم عدالت بین فرزندان است.
در پاسخ به این بخش از نامه كافی است بگوییم كه این سخن اعتراض به رسول خدا صلی اللّه علیه وآله است در آنچه فرموده و انجام داده؛ چرا كه روایات و اخبار بسیاری دلالت دارند بر این كه آن حضرت صلی اللّه علیه وآله این كار را به پیروی از كلام خدای متعال كه می فرماید: ( وَآتِ ذَا القُربی حَقَّهُ ) (18) انجام داده است، چنان كه دانستید.

افزون بر این، باید گفت كه این سخن، مشكل تصرّف فدك توسّط ابوبكر را حل نمی كند، زیرا به هر حال تصرّف در ملك غیر است و همین موضوع بحث كنونی ماست: یعنی مطالبه فدك و ارائه دلیل.
هنگامی كه فدك به وسیله ی ابوبكر تصرّف شد، حضرت زهرا علیها السلام بر این رفتار اعتراض كرد و مِلك خویش را طلب نمود. ابوبكر در پاسخ، از ایشان شاهد و دلیل خواست تا ثابت شود كه فدك مِلك شخصی و عطای پدر بزرگوار ایشان است (!!).
بدیهی است كه در احكام اسلام - در فقه تمام فرق و مذاهب آن - بیان شده است كه از كسی كه مِلكی در اختیار اوست، دلیل و شاهد طلب نمی شود، بلكه ارائه دلیل بر آن كسی لازم است كه خلاف آن ملكیّت را ادّعا می كند.

این موضوع چنان روشن است كه حتّی كسانی كه اندكی از تعالیم شریعت اسلام را آموخته اند نیز آن را می دانند. از این رو اگر ابوبكر این حكم را می دانسته و خلاف آن عمل كرده است، « ظالم» و اگر نمی دانسته « جاهل» است...
البتّه پیش از این بیان شد كه به اتّفاق همه ی دانشمندان كسی كه ظالم و یا جاهل باشد هرگز شایستگی امامت را ندارد. پس با كمال بی طرفی ملاحظه می كنید كه چگونه مسئله فدك به امامت مسلمین ارتباط دارد!
با این حال، آن بانو به عنوان شاهد امیرمؤمنان على، امام حسن و امام حسین علیهم السلام و اُمّ ایمن را نزد ابوبكر آورد تا آنان گواهی دهند كه رسول خدا صلی اللّه علیه وآله فدك را به آن گرامی بخشیده است....

البتّه این قضیّه در روایت ابو سعید خُدری و ابن عبّاس - چنان كه در مصادر عامه آمده - نیز نقل شده است (19).
آری فقط اینان بودند كه به چشم خود دیدند كه رسول خدا صلی اللّه علیه وآله فدك را به حضرت زهرا علیها السلام بخشیده است، زیرا آن حضرت این بخشش را در منزل آن بانو و در حضور این گرامیان انجام داده بود، نه در مسجد و در میان مردم.
جایگاه شاهدان مسئله ی فدك


همگامی و همراهی علی علیه السلام با حق

از جمله احادیث قطعی كه درباره ی امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل شده این حدیث است كه رسول خدا صلی اللّه علیه وآله فرموده است:
علی مع الحق والحق مع علی....
علی با حق است و حق با علی است.
این حدیث از روایات قطعی است كه بیش از بیست تن از صحابه آن را روایت كرده اند، از جمله:
امیر مؤمنان علی علیه السلام، ابوبكر، ابوذر، عمّار، عبداللّه بن عبّاس، ابو سعید خُدرى، سلمان، ابو ایّوب انصارى، جابر بن عبداللّه، سعد بن ابی وَقّاص، عایشه، اُمّ سَلَمه و....
این حدیث را بیش از یكصد نفر از حافظان، عالمان و محدّثان اهل تسنن آورده اند كه برخی از نامداران و موثّقین آن ها در نظر اهل تسنّن عبارتند از:

1- تِرمذی با سند خود از امیر مؤمنان علی علیه السلام این گونه نقل می كند كه علی علیه السلام می فرماید: رسول خدا صلی اللّه علیه وآله در سخنی فرمود:
رحم اللّه علیّاً، اللهمّ أدر الحق معه حیث دار.
رحمت خداوند بر علی باد، خداوندا! حق را بر گرد علی قرار ده هر جا كه هست (20).

2- حاكم نیشابوری این حدیث را با سند خود روایت نموده است. وی پس از نقل آن می گوید:
این حدیث با شرط مسلم صحیح است ولی مسلم و بُخاری آن را نقل نكرده اند (21).
همچنین با سند خود نقل می كند كه عمره دختر عبدالرحمان می گوید:
هنگامی كه علی علیه السلام قصد عزیمت به بصره را داشت به منزل اُمّ سَلَمه، همسر پیامبر صلی اللّه علیه وآله آمد تا با او وداع كند.

اُمّ سَلَمه به او گفت: در سایه ی حفظ و حمایت خداوند به سفر برو. سوگند به خدا! كه یقیناً تو بر حق هستی و حق با توست؛ و اگر [فرموده ی رسول خدا صلی اللّه علیه وآله] نبود و دوست نمی دارم فرمان خدا و رسولش را سرپیچی كنم - زیرا كه رسول خدا صلی اللّه علیه وآله ما را امر فرموده در خانه هایمان بمانیم - به طور حتم همراه تو می آمدم، امّا به خدا سوگند! كسی را كه برتر و عزیزتر از جان من است، پسرم عمر را همراه تو خواهم فرستاد.
حاكم پس از نقل این حدیث - كه سومین حدیث در این مورد است- می نویسد:
همه ی این احادیث با شرط مسلم و بُخاری صحیح هستند، گرچه هیچ یك این احادیث را نقل نكرده اند (22).
البتّه ذهبی نیز در این مورد با حاكم هم نظر است.

3- ابویعلی این حدیث را از ابوسعید خُدری این گونه نقل كرده است:
همراه عدّه ای از مهاجران و انصار در خانه ی رسول خدا صلی اللّه علیه وآله و در نزد ایشان بودیم كه فرمود:
ألا اُخبركم بخیاركم؟
آیا به شما خبر بدهم كه بهترین شما چه كسانی هستید؟
پاسخ دادند: آرى.
فرمود: الموفون، المطیّبون، إنّ اللّه یحبّ الحفی التقی.
وفا كنندگان به عهد و پاكیزگان. همانا خداوند تقوا پیشه گانِ نكته سنج را دوست می دارد.
ابو سعید می گوید: در این هنگام علی بن ابی طالب علیه السلام از آن جا عبور كرد و پیامبر صلی اللّه علیه وآله فرمود:
الحق مع ذا، الحق مع ذا.

حق با این شخص است، حق با این شخص است (23).
4- بزّار نیز این حدیث را نقل كرده است. وی می گوید كه سعد بن ابی وَقّاص در ضمن صحبت با معاویه به وی گفت: از رسول خدا صلی اللّه علیه وآله شنیدم كه می فرمود:
علی مع الحق.
علی با حق است.
یا حضرتش فرمود:
الحق مع علی حیث كان.
حق با علی است هر گونه كه باشد.
معاویه پرسید: چه كسی این سخن را از پیامبر شنیده است؟
سعد پاسخ داد: پیامبر صلی اللّه علیه وآله این سخن را در خانه ی اُمّ سَلَمه فرموده است.
پس معاویه شخصی را نزد اُمّ سَلَمه فرستاد و این موضوع را از وی پرسید.
او در پاسخ گفته بود: آرى، این سخن را پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله در خانه من فرمود... (24).

5- طبرانی نیز نقل كرده كه اُمّ سَلَمه همواره می گفت:
علی بر حق است، هر كه از او پیروی كرد از حق پیروی كرده و هر كه او را رها نموده حق را ترك كرده است، این پیمانی است كه پیش از این گرفته شده است (25).

6- خطیب بغدادی نیز با سند خود این حدیث را این گونه نقل كرده است: ابو ثابت مولا ابی ذر می گوید:
روزی به نزد اُمّ سَلَمه رفتم و او را دیدم كه علی علیه السلام را یاد می كند و می گرید و می گوید: از رسول خدا صلی اللّه علیه وآله شنیدم كه می فرمود:
علی مع الحق والحق مع علی ولن یفترقا حتّی یردا علیَّ الحوض یوم القیامة.
علی با حق است و حق با علی است و این دو از یكدیگر جدا نمی شوند تا آن كه روز رستاخیز كنار حوض بر من وارد شوند (26).

7- ابن عساكر نیز با سند خویش مانند همین ماجرا را از ابو ثابت نقل كرده است (27).

8- زمخشری نیز همین حدیث را همراه با عبارات مهمی افزون بر نقل خطیب بغدادی روایت نموده است. وی چنین می نگارد:
ابو ثابت از اُمّ سَلَمه اجازه ورود خواست. اُمّ سَلَمه اجازه داد و گفت: خوش آمدی ابو ثابت!
سپس ادامه می دهد: ای ابو ثابت! هنگامی كه دل ها به سوی خواستگاه های خود رو كرد دل تو به كدام سو متمایل شد؟
ابو ثابت پاسخ داد: در پی علی بود.
اُمّ سَلَمه گفت: توفیق یافته اى. سوگند به آن كه جانم در دست قدرت اوست! از رسول خدا صلی اللّه علیه وآله شنیدم كه می فرمود:
علی مع الحق والقرآن، والحق والقرآن مع علی، ولن یفترقا حتّی یردا علیَّ الحوض.
علی با حق و با قرآن است، و حق و قرآن با علی هستند و این دو از یكدیگر جدا نمی شوند تا كنار حوض بر من وارد شوند (28).
با توجّه به حدیث اخیر می توان گفت كه این دو حدیث یكی است:
« علی مع الحق والحق مع علی».
و « علی مع القرآن والقرآن مع علی».
همچنین می توان گفت كه هر یك از این دو حدیث عبارت دیگری از آن یكی است. البتّه حدیث دوم را بسیاری از پیشوایان اهل تسنّن نقل نموده اند كه از جمله ایشان حاكم نیشابوری و ذهبی هستند كه هر دو آن را صحیح دانسته اند (29).

حسن و حسین علیهما السلام دو آقا و سرور جوانان اهل بهشت
درباره ی امام حسن و امام حسین علیهما السلام همین بس كه از رسول خدا صلی اللّه علیه وآله روایت شده است:
الحسن والحسین سیّدا شباب أهل الجنّة.
حسن و حسین دو آقا و سرور جوانان اهل بهشت هستند (30).
اُمّ ایمن از بهشتیان است

در مورد اُمّ ایمن همین نكته كافی است كه رسول خدا صلی اللّه علیه وآله بهشتی بودن او را گواهی داده است، چنان كه ابن سعد با اسناد خود از سُفیان بن عقبه این گونه نقل می كند:
اُمّ ایمن نسبت به پیامبر صلی اللّه علیه وآله خوش رفتار و مهربان بود و به كارهای ایشان رسیدگی می كرد. روزی رسول خدا صلی اللّه علیه وآله درباره ی او فرمود:
من سرّه أن یتزوّج امرأة من أهل الجنّة فلیتزوّج اُمّ أیمن.
هر كه خوش داد كه زنی از بهشتیان را به همسری برگزیند با اُمّ ایمن ازدواج كند.
پس زید بن حارثه با او ازدواج كرد و او اسامه را به دنیا آورد (31).

این روایت را ابن حجر نیز به هنگام معرفی اُمّ ایمن، از همین راوی نقل كرده است (32).
البته باید تمام این ها را به فراموشی بسپاریم... چنان كه نویسنده ی نامه خواسته است....
گفتنی است كه تعداد زیادی از نامداران اهل سنّت، به هنگام مطالبه ی حضرت زهرا علیها السلام سپس شهادت دادن امام علیه السلام و دیگران، حضور اُمّ ایمن را نزد ابوبكر گزارش كرده اند، از جمله: فخر رازى (33)، ابن حجر مكّى (34)، حلبی شافعى (35)، یاقوت حموى (36)، سمهودی مدنى (37)، قاضی ایجی و جرجانى (38) و برخی دیگر. آنان به اتفاق گفته اند: ابوبكر گواهی و شهادت اهل بیت و اُمّ ایمن را نپذیرفت و آن را رد كرد.


چرا ابوبکر شهادت شاهدان را نمى پذیرد؟

اکنون بار دیگر ماجرا را با دقّت مورد توجّه قرار مى دهیم. البتّه « باید بى طرف باشیم». مى پرسیم: چرا ابوبکر شهادت آن ها را رد کرد؟ پاسخ این پرسش را در سخنان علما جست و جو مى نماییم.
سعدالدین تفتازانی به هنگام بیان ایرادهای وارده بر امامت ابوبکر مى گوید:
یکی دیگر از ایرادهای وارده این است که ابوبکر مانع تصرّف فاطمه علیها السلام در فدک شد. فدک روستایی در نزدیک خیبر بود که على رغم این که فاطمه علیها السلام ادّعا مى کرد که پیامبر صلی اللّه علیه وآله آن را به او بخشیده و واگذار نموده است علی علیه السلام و اُمّ ایمن نیز بر این موضوع گواهی دادند؛ ابوبکر سخن آنان را نپذیرفت، امّا ادّعای همسران پیامبر صلی اللّه علیه وآله درباره ی مالکیت خانه را بدون شاهد قبول کرد.

بدیهی است که این گونه ستم و روی گردانی از حق، شایسته امام و رهبر نیست. از همین رو عمر بن عبدالعزیز در دوران خلافتش فدک را از مروانیان ستانده و به فرزندان فاطمه علیها السلام بازگرداند.
آن گاه تفتازانی این اشکال را چنین پاسخ مى دهد:
پاسخ این است که بر فرض که صحّت و درستی ماجرا را بپذیریم، باز هم بر حاکم لازم نیست که شهادت یک مرد و یک زن را بپذیرد، گرچه فرض کنیم که ادّعاکننده و شاهد، عصمت داشته باشند (39).

شریف جرجانی نیز در این مورد مى گوید:
شاید ابوبکر معتقد بود که برای حکم در این موضوع، شاهد و سوگند لازم نیست (40).
ما در پاسخ این دو نفر و کسانی که این گونه مى اندیشند مى گوییم:
ما از عصمت ثابت شده و یقینی امیر مؤمنان علی علیه السلام و حضرت زهرا علیها السلام نیز صرف نظر مى کنیم، زیرا برخی از کسانی که به امامت ابوبکر معتقدند، در این موضوع تردید دارند، با این حال مى گوییم:
ابوبکر مى توانست تنها با شهادت امیر مؤمنان علی علیه السلام در این قضیّه حکم کند، همچنان که پیامبر خدا صلی اللّه علیه وآله فقط با گواهی خزیمة بن ثابت حکم فرمود و او به « ذو الشهادتین» ملقّب شد (41).
در مورد دیگر آن گرامی فقط با گواهی عبداللّه بن عمر قضاوت نمود (42).

آیا مقام امیر مؤمنان علی علیه السلام از خُزَیمه و عبداللّه بن عمر هم کمتر بود؟!
اگر ابوبکر در این مسئله از رسول خدا صلی اللّه علیه وآله پیروی مى کرد چه زیان مى دید؟
دیگر این که بر طبق احکام قضاوت، ابوبکر مى توانست علاوه بر شهادت امیر مؤمنان علی علیه السلام از فاطمه علیها السلام نیز سوگند بخواهد، همچنان که در زمان رسول خدا صلی اللّه علیه وآله در ماجرایی که فقط یک شاهد داشت، جبرئیل به نزد آن گرامی فرود آمد (43) و حکم آورد که به همان یک شاهد و با سوگند دادن مدّعی قضاوت نماید و ایشان نیز همان گونه حکم کرد (44). پس چرا ابوبکر این گونه عمل نکرد؟


قرآن از پذیرش شهادت و گواهی امیر مؤمنان علی علیه السلام سخن مى گوید

آرى، آنان شهادت و گواهی امیر مؤمنان علی علیه السلام را نپذیرفتند، در حالی كه خداوند سبحان شهادت و گواهی آن حضرت را به تنهایی پذیرفت.
جلال الدین سیوطی در تفسیر آیه ی شریفه ای كه خدا مى فرماید:
( أَ فَمَنْ کَانَ عَلَى بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ ) (45).
آیا كسی كه بیّنه ای از پروردگارش دارد و شاهدی در پی دارد.
این گونه نقل مى كند:

ابن ابى حاتِم، ابن مردویه و ابو نعیم نقل كرده اند كه علی ابن ابى طالب علیهما السلام فرمود:
ما من رجل من قریش اِلاّ نزل فیه طائفة من القرآن.
هیچ مردی از قریش نیست مگر آن كه چیزی از قرآن درباره اش نازل شده است.
شخصی پرسید: درباره ی خودت چه نازل شده است؟ فرمود:
أما تقرأ سورة هود؟

آیا سوره ی هود را نخوانده ای [كه مى فرماید]:
( أَ فَمَنْ کَانَ عَلَى بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ ).
آیا كسی كه بیّنه ای از پروردگارش دارد و شاهدی در پی دارد؟
به راستی كه رسول خدا صلی اللّه علیه وآله بر بیّنه پروردگارش بود و من شاهد او هستم.

ابن مردویه این روایت را به صورت دیگری نیز نقل كرده است:
علی علیه السلام فرمود:
رسول اللّه صلی اللّه علیه وآله ( عَلی بَیِّنَةٍ مِن رَبِّهِ ) و أنا ( شاهِدٌ مِنهُ ).
رسول خدا صلی اللّه علیه وآله ( بیّنه ای از پروردگارش دارد ) و من ( شاهد آن هستم ).
رسول خدا صلی اللّه علیه وآله فرمود:
( أَفَمَن كانَ عَلی بَیِّنَه مِن رَبِّهِ ) من هستم و ( وَیَتلُوهُ شاهِدٌ مِنهُ ) علی است (46).
آرى، ابوبكر این گونه فاطمه ی زهرا و امیر مؤمنان علی علیهما السلام و دیگر شاهدان را تكذیب نمود....
چرا تكذیب علی علیه السلام و زهرا علیها السلام، و تصدیق جابر؟
به نگارنده ی نامه مى گوییم كه اكنون پرسش دیگری مطرح مى شود:
چگونه ابوبكر، علی و زهرا علیهما السلام را تكذیب مى كند امّا جابر بن عبداللّه انصاری را تصدیق مى نماید!؟

بُخاری در صحیح خود از جابر بن عبداللّه انصاری این گونه آورده است:
إنّ النبی صلّی اللّه علیه وآله قال:
إذا أتی مال البحرین حثوت لك ثمّ حثوت لك - ثلاثاً -.
ماجرا از این قرار است كه به هنگام رسیدن اموال بحرین نزد ابوبكر، جابر نیز حضور داشت. جابر رو به ابوبكر كرد و گفت كه پیامبر صلی اللّه علیه وآله به من فرمود: هنگامی كه اموال بحرین را آوردند، سه مشت از آن مال توست.
ابوبكر به او گفت: جلو بیا و هر مقدار به تو وعده داده اند بردار.
جابر بدون شاهد و فقط با ادّعا از بیت المال مسلمانان برداشت كرد (47).

پس چگونه است كه ادّعای جابر بن عبداللّه به تنهایی پذیرفته مى شود، امّا ادّعای فاطمه علیها السلام دختر رسول خدا صلی اللّه علیه وآله كه به گواهی آیه تطهیر و دیگر شواهد كتاب و سنّت، معصوم است و فدك نیز در دست اوست و شاهدانی مانند امیر مؤمنان، حسن و حسین علیهم السلام نیز دارد، پذیرفته نمى شود؟!
اگر از تمام این موارد نیز صرف نظر كنیم این اشكال مطرح خواهد شد كه جابر یك نفر از صحابه رسول خدا صلی اللّه علیه وآله بوده و فاطمه علیها السلام نیز فرد دیگری از صحابه بوده است؛ در این صورت آیا برای برخورد دوگانه ابوبكر، پاسخی عاقلانه و قابل قبول در پیشگاه خدا و رسولش یافت مى شود؟


بزرگان حدیث به یاری ابوبكر برمى خیزند

حال، ببینیم كه بزرگان محقّقین اهل حدیث در دفاع از ابوبكر چه گفته اند:
كرمانی از طَحاوی این گونه نقل كرده است:
امّا این كه ابوبكر ادّعای جابر را تصدیق نمود از آن جهت بوده كه پیامبر صلی اللّه علیه وآله فرموده بود:
من كذب علیّ متعمّداً فلیتبوّأ مقعده من النار.
هر كس به عمد سخن دروغی به من نسبت دهد، جایگاهش آتش خواهد بود.
روشن است كه این وعده عذابی است كه گمان نمى رود شخصی مانند جابر سوی آن برود (48).
ابن حجر عسقلانی نیز در این مورد مى نویسد:
وجه این مسئله، در جواز پذیرش خبر واحد از یك صحابی عادل است، گرچه این خبر به نفع او بوده باشد، زیرا ابوبكر از جابر شاهدی بر ادّعایش نخواست (49).

عینی نیز پس از نقل سخن ابن حجر مى نویسد:
ابوبكر از جابر شاهد نخواست، زیرا كه او بر طبق كتاب و سنّت عادل است. خدا در قرآن فرموده است:
( کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ) (50).
شما بهترین اُمّتی بودید كه به نفع انسان ها آفریده شده اید.
و در آیه ی دیگر مى فرماید:
( وَكَذلِكَ جَعَلناكُم أُمَّةً وَسَطًا ) (51).
و همین گونه شما را اُمّت میانه ای قرار دادیم.
پس اگر شخصی مانند جابر از بهترین اُمّت نباشد. پس چه كسی هست؟
در سنّت، به سبب كلام پیامبر صلی اللّه علیه وآله كه فرموده:
هر كه از روی عمد به من دروغ نسبت دهد جایگاه او در آتش است.
و چنین كاری از یك مسلمان عادی نیز گمان نمى رود تا چه رسد به یك صحابى. امّا اگر امروزه چنین مسئله ای پیش آید جز با دلیل و شاهد پذیرفتنی نیست (52).

پس « بى طرف و منصف باشیم» و بگوییم: اگر این دو آیه نشانگر عدالت جابر باشد، به این دلیل كه او از صحابه است، پس به یقین نسبت به فاطمه زهرا علیها السلام نیز چنین خواهد بود.
و هر گاه این سخن صحیح باشد كه « اگر شخصیّتی همانند جابر از بهترین اُمّت نباشد پس چه كسی هست؟» به یقین این سخن در حق فاطمه زهرا علیها السلام نیز صحیح خواهد بود.
و هر گاه كه در آن حدیث « وعده ی عذابی است كه گمان نمى رود شخصی مانند جابر سوی آن برود» به یقین از شخصیّتی مانند فاطمه ی زهرا علیها السلام نیز گمان نمى رود كه سوی آن گام نهد.
و هر گاه كه « چنین كاری حتّی از یك مسلمان عادی نیز احتمال نمى رود تا چه رسد به یك صحابى» پس فاطمه ی زهرا علیها السلام و جابر هر دو از آن منزه و دور هستند.

سرانجام، چگونه است كه نسبت دادن سخنی دروغ به پیامبر از جابر - بلكه از یك مسلمان عادی نیز - گمان نمى رود، امّا درباره ی فاطمه ی زهرا علیها السلام چنین نیست؟
پس « باید بى طرف باشیم» و اقرار كنیم كه حق با آن بانوی مطهّر علیها السلام بوده و بى گمان بر او ستم شده است. از این رو بایسته است كه بدانیم در ورای ماجرای فدك، مسائل دیگری مطرح بوده كه از خود فدك و قضایای آن با اهمیّت تر و بزرگ تر بوده است (!!).


مطالبه ی فدك به عنوان ارث

آرى، سخن صدّیقه طاهره علیها السلام پذیرفته نمى شود و شاهدان او نیز رد مى شوند... و این برخورد بدان معناست كه فدك از جمله ی آن چیزهایی است كه رسول خدا صلی اللّه علیه وآله بر جا گذاشته است.
پس اگر آن دلایل پذیرفته نشد، اكنون این حق فاطمه علیها السلام است كه آن را به عنوان ارث پدری مطالبه كند، زیرا با نپذیرفتن سخن گذشته آن بانو آن سرزمین تا پایان عمر در تملّك پیامبر صلی اللّه علیه وآله و پس از فوت جزء ماتَرَك ایشان بوده است، و بى تردید آن چه از شخص فوت شده بر جا مى ماند - از مملوكات و حقوق - از آنِ وارث او خواهد بود، و زهرا علیها السلام یگانه فرزند رسول خدا صلی اللّه علیه وآله بوده است. پس چرا باید از ارث پدرش محروم گردد؟

ابوبكر كه بر ممانعت از این كار پافشاری داشت، برایش ممكن نبود كه هیچ یك از این امور را انكار كند:
- نه مى توانست بگوید كه فدك از آن آبادى هایی نیست كه بدون نبرد مِلك پیامبر صلی اللّه علیه وآله شده است.
- نه مى توانست منكر شود كه زهرا علیها السلام تنها فرزند پیامبر است.
- و نه مى توانست حق ارث آن بانو را از رسول خدا صلی اللّه علیه وآله انكار كند....
با این حال، بر منع فدك از آن بانو مصمّم بود. پس برای این كار چه باید مى كرد؟
حضرت زهرا علیها السلام به نزد ابوبكر آمد، در حالی كه زبان حالش چنین بود:
تو اقرار داری كه فدك مِلك پدرم بوده؟ اقرار داری كه من تنها وارث او هستم؟ پس چرا بر آن دست گذاشتی با آن كه مى دانی آن جا اكنون به عنوان ارث، مِلك من است؟

حضرت زهرا علیها السلام رو به ابوبكر كرد و فرمود:
یابن أبی قحافة! أترث أباك ولا أرث أبی؟
ای پسر ابو قحافه! آیا تو از پدر خویش ارث مى برى، امّا من از پدر خود ارث نمى برم؟
این سخن در روایات شیعه و اهل تسنن در ضمن فرمایشات طولانی حضرت زهرا علیها السلام خطاب به انصار و گفت و گو با ابوبكر آمده است. استواری متن، این سخن را از پى گیری سند بى نیاز مى كند؛ ولیكن طبیعی است كه پیروان ابوبكر امثال این روایات را نقل نكنند؛ در عین حال ما آن را نزد عدّه ای از دانشمندان یافته ایم.
آن خطبه را احمد بن ابى طاهر بغدادی مشهور به ابن طیفور ( متوفای 280 هـ ) (53) در كتاب بلاغات النساء آورده است (54).
همچنین ابوبكر احمد بن عبدالعزیز جوهری ( متوفای 323 هـ ) در كتاب السقیفه و فدك آن را نقل كرده، آن گونه كه ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه آورده و درباره ی وی گفته است:

ابوبكر جوهری دانشمند و محدّثی ادیب، موثق و پارسا است كه محدّثین او را ستوده و آثارش را روایت كرده اند (55).
ابو عبیداللّه محمّد بن عمران مرزبانی ( متوفای 384 هـ ) نیز آن خطبه را با اسناد خویش از عروه و او از عایشه نقل كرده است، چنان كه در الشافی فی الامامه و شرح نهج البلاغه آمده است (56).
احمد بن حنبل نیز حدیث یاد شده را با این عبارت نقل نموده است:
آن بانو خطاب به ابوبكر گفت:
أنت ورثت رسول اللّه صلی اللّه علیه وآله أم أهله؟!
تو از رسول خدا صلی اللّه علیه وآله ارث مى بری یا اهل او؟!
او پاسخ داد: البتّه اهلش (57).

حلبی نیز با این عبارت حدیث را نقل كرده است: در نقلی آمده است: فاطمه رضی اللّه تعالی عنها به ابوبكر گفت:
من یرثك؟
چه كسی از تو ارث مى برد؟
ابوبكر گفت: خانواده و فرزندانم.
فاطمه علیها السلام گفت:
فمالی لا أرث أبی؟
پس چرا من از پدرم ارث نمى برم؟
حلبی مى نویسد: ابوبكر نامه فدك را برایش نوشت، در این هنگام عمر وارد شد و پرسید: این چیست؟
ابوبكر پاسخ داد: نامه ای برای فاطمه درباره ی ارث پدرش نوشته ام؟
عمر گفت: برای مسلمانان چه خواهی داد؟ مگر نمى دانی كه عرب علیه تو قیام كرده است؟ (58)
آن گاه عمر نامه را گرفت و آن را پاره كرد (!!)
این قضیّه را بُخاری و مسلم نیز از عایشه نقل كرده اند. عبارت بُخاری چنین است: عایشه گوید:
إنّ فاطمة علیها السلام بنت النبی صلی اللّه علیه وآله أرسلت إلی أبی بكر تسأله میراثها من رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله، ممّا أفاء اللّه علیه بالمدینة وفدك وما بقی عن خمس خیبر، فقال أبوبكر: إنّ رسول اللّه قال: « لا نورث ما تركناه صدقة»، إنّما یأكل آل محمّد فی هذا المال، وإنّی واللّه لا أُغیّر شیئاً من صدقة رسول اللّه عن حالها الّتی كان علیها فی عهد رسول اللّه، ولأعلمنّ فیها بما عمل به رسول اللّه.

فأبی أبوبكر أن یدفع إلی فاطمة منها شیئاً، فوجدت فاطمة علی أبی بكر فهجرته، فلم تكلّمه حتّی توفّیت، وعاشت بعد النبی ستّة أشهر، فلمّا توفّیت دفنها زوجها علی لیلاً ولم یؤذن بها أبابكر وصلّی علیها... (59).
فاطمه علیها السلام دختر پیامبر صلی اللّه علیه وآله برای ابوبكر پیغام فرستاد و ارث خود را از رسول خدا صلی اللّه علیه وآله از آن چیزهایی كه خداوند در مدینه به ایشان بخشیده بود و نیز باقی مانده خمس خیبر، مطالبه نمود.
ابوبكر به او گفت: رسول خدا صلی اللّه علیه وآله گفته است: « ما چیزی به ارث نمى گذاریم، آن چه از ما مى ماند صدقه است». آل محمّد فقط مى توانند از آن مال استفاده كنند. به خدا سوگند! من صدقه رسول خدا صلی اللّه علیه وآله را از همان حال كه در زمان حیاتش بوده هیچ تغییر نخواهم داد و درباره ی آن همان كاری را خواهم كرد كه رسول خدا صلی اللّه علیه وآله انجام مى داد.
بدین وسیله ابوبكر از دادن حتی بخشی از آن ها به فاطمه علیها السلام خودداری كرد، و فاطمه علیها السلام نیز بر ابوبكر خشم گرفت و او را طرد كرد و با وی سخن نگفت تا از دنیا رفت.

فاطمه علیها السلام بعد از وفات پیامبر صلی اللّه علیه وآله شش ماه زندگی كرد و هنگامی كه فوت نمود، همسرش علی علیه السلام او را شبانه دفن كرد و به ابوبكر خبر نداد و خود بر او نماز خواند، و تا وقتی فاطمه علیها السلام در قید حیات بود علی علیه السلام در بین مردم وجهه ای داشت، و چون از دنیا رفت مردم از او روی برگرداندند.


پی‌نوشت‌ها:

1. علی رغم این که در منابع اهل سنّت درود و صلوات پس از نام مبارک پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به صورت ناقص ( ابتر ) آمده است، ما طبق فرمایش حضرتش، درود و صلوات را به صورت کامل آورده ایم.
2. شرح المواقف: 8 / 354.

3. شرح المواقف: 8 / 349 - 350.
4. برای آگاهی از ماجرای ابوبكر در این جنگ می توانید روایت ابو داوود طیالسى، ابن سعد، طبرانى، ابن حِبّان، دارقُطنى، ابن عساكر، ضیاء مَقدِسی و دیگران را در كنز العمال: 10 / 424 حدیث 30025 ببینید.
5. برای آگاهی از ماجرای ابوبكر در جنگ خیبر به روایت احمد، ابن ابی شیبه، بزّار، طبرى، حاكم، بیهقى، ضیاء مَقدِسى، هیثمی و دیگران در كنز العمال: 10 / 461 حدیث های 30117 - 30135 مراجعه كنید كه روایات متعددی نقل كرده است.
6. شایان یادآوری است كه ما در مقابل ترجمه ی عبارات مندرج در منابع اهل تسنّن كه محل تأمّل و دقّت نظر می باشند، علامت (!!) را نهاده ایم.
7. سوره حشر: آیه 6.
8. تفسیر قُرطُبى، الجامع لأحكام القرآن: 9، الجزء 18، ص 9 - 10.
9. التفسیر الكبیر: 15 / 284.
10. شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید: 16 / 210.
11. معجم البلدان: 4 / 270 - 271 شماره 9053.
12. مراصد الاطلاع علی الأمكنة والبقاع: 3 / 1020.
13. الملل والنحل: 1 / 13.
14. سوره اسراء: آیه 26.
15. الدر المنثور: 5 / 273، مجمع الزوائد: 7 / 49، میزان الاعتدال: 2 / 288، كنز العمّال: 3 / 767.
16. الصواعق المحرقه: 31.
17. شرح المقاصد: 5 / 279.
18. سوره اسراء: آیه 26.
19. الدر المنثور: 5 / 273 و 274.
20. صحیح تِرمذى: 5 / 592 حدیث 3714.
21. المستدرك علی الصحیحین: 3 / 134 و 135 حدیث 4629.
22. المستدرك علی الصحیحین: 3 / 129 حدیث 4611.
23. مجمع الزوائد: 7 / 234.
24. مجمع الزوائد: 7 / 235.
25. مجمع الزوائد: 9 / 134 بخش « الحق مع علی علیه السلام».
26. تاریخ بغداد: 14 / 320 شماره 7643.
27. تاریخ دمشق: 42 / 449.
28. ربیع الابرار: 1 / 828 و 829.
29. المستدرك علی الصحیحین: 3 / 124 ح 4628.
30. سنن تِرمذى: 5 / 614 حدیث 3768، الخصائص، نَسایى: 99 حدیث 124، مسند احمد: 3 / 3، مستدرك حاكم: 3 / 182 حدیث های 4778، 4779 و 4780، المعجم الكبیر طبرانى: 3 / 35 حدیث 2605، المعجم الاوسط طبرانى: 1 / 173 حدیث 368، مسند ابو یعلى: 2 / 359 حدیث 1169، المصنّف: 7 / 512 حدیث 2، سنن ابن ماجه: 1 / 44 حدیث 118، حلیة الاولیاء: 4 / 139 حدیث 206، الاحسان: 9 / 55 حدیث 118، مشكل الآثار طَحاوى: 2 / 269 حدیث 2103، شرح السنه بغوى: 8 / 104 حدیث 3935 و....
31. الطبقات الكبرى: 10 / 213 حدیث 11899.
32. الإصابه: 8 / 172 شماره 11899.
33. التفسیر الكبیر: 29 / 284 - 286.
34. الصواعق المحرقه: 25.
35. السیرة الحلبیه: 3 / 486 - 489.
36. معجم البلدان 4 / 270 - 273 شماره 9053.
37. وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى: 3 / 995 شماره 1001.
38. شرح المواقف: 8 / 356.
39. شرح المقاصد: 5 / 278 و 279.
40. شرح المواقف: 8 / 356.
41. سنن ابى داوود: 3 / 306 حدیث 3607.
42. جامع الاصول: 10 / 187 حدیث 7686. در این منبع آمده است: بُخاری روایت مى کند که مروان بن حکم همان فردی است که در داوری فقط شهادت عبداللّه بن عمر را پذیرفت، نه پیامبر صلی اللّه علیه وآله.
43. کنز العمّال: 5 / 585 حدیث 14040.
44. جامع الاصول: 10 / 184 و 185 حدیث های 7681- 7685. این حدیث را مالک، مسلم، ابو داوود و تِرمذی نقل کرده اند.
45. سوره هود: آیه 17.
46. الدر المنثور: 4 / 409 - 412.
47. صحیح بُخارى: 3 / 57 و 58 كتاب الاجاره باب من تكفّل عن میّت دیناً....
48. شرح كرمانی بر صحیح بُخارى: 10 / 125.
49. فتح البارى: 4 / 559 حدیث 2296.
50. سوره آل عمران: آیه 110.
51. سوره بقره: آیه 143.
52. عمدة القارى: 6 / 120 حدیث 5.
53. شرح حال او را خطیب بغدادی در تاریخ بغداد: 4 / 211 و 212 شماره 1900 آورده و از او تمجید كرده است، شرح حال نویسان دیگر نیز از ابن طیفور تمجید نموده اند.
54. ر.ك بلاغات النساء: 58.
55. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید: 16 / 210.
56. الشافى: 4 / 69 و 70، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید: 16 / 249.
57. مسند احمد: 1 / 4.
58. سیره ی حلبیه: 3 / 488.
59. صحیح بُخارى: 5 / 82، كتاب المغازی، باب غزوه ی خیبر، صحیح مُسلم: 5 / 153، كتاب الجهاد والسیر.
منبع مقاله : حسینی میلانی، علی؛ (1390)، فدک در فراز و نشیب (پژوهشی در مورد فدک در پاسخ به یک دانشور سنّی)، قم: الحقایق، چاپ پنجم

منبع : راسخون